کیمیاگری؛ افسانه ای ناتمام
ساعت ۱:۱٤ ‎ق.ظ روز ۳ اردیبهشت ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: پائولوکوئیلو ،کیمیاگری ،کریشنا مورتی ،مکاتب عرفانی

 

 

چندین سال است که در ایران، کتاب هایی با مضمون عرفان مدرن چاپ و هر زمان نویسنده ای در این عرصه به طور شاخص مطرح می شود. «کارلوس کاستاندا»، «کریشنا مورتی»، «پائولوکوئیلو» و «اوشو» از جمله چهره های مطرح در این زمینه هستند که در هر دوره ای اقبال به این ها کم و زیاد شده است، ولی اکنون برخی از صاحب نظران و مراکز فرهنگی، توجه به عرفان های مدرن و انتشار وسیع کتاب های آن ها را به عنوان یک خطر ارزیابی می کنند ضمن این که اکنون کلاس ها و نشست هایی نیز در این زمینه ها برگزار می شود چنان که یکی از استادان حوزه و دانشگاه کلاس ها و آموزه های این عرفان های فرقه ای را خطرناک ارزیابی می کند و می گوید: چون این عرفان ها نه بهشت دارند و نه دوزخ و نه جزا و نه پاداش، جذاب و مهیج هستند و از این نظر است که حتی قادرند، تحصیل کردگان متعهد و نماز خوان را هم جذب کنند.حجت الاسلام مجتبی نظری خاطر نشان می کند، اگر کاشته های مروجان این عرفان ها در کشور ما تبدیل به درخت شود؛ میوه های آن بسیار تلخ خواهد بود ضمن این که ویژگی اصلی عرفان های جدید این است که فاقد شریعت هستند و بیشتر بر مراقبه و تمرکز درونی تأکید می ورزند، البته اگرچه این عرفان ها منشاء شرقی دارند، اما در حال حاضر در غرب طرفداران زیادی یافته اند و از آن جاست که به سرزمین های دیگر راه می یابند.حجت الاسلام خسرو پناه در گفت و گو با خراسان با بیان این که عرفان های رایج کنونی، بر خلاف عرفان های ریشه دار و اصیل، شریعت گریزند می گوید: در کشور ما هم فرقه های عرفانی زیادی فعال اند که برخی از آن ها بومی و برخی هم وارداتی هستند؛ ولی اکنون عرفان های شرقی که از هندوستان و چین آمده اند و نیز گرایش های عرفانی که خاستگاه غربی دارند مثل عرفان سرخ پوستی؛ در ایران رواج بیشتری پیدا کرده اند.وی «پائولوکوئیلو» را مروج عرفان های سرخ پوستی می داند و در این باره می گوید: آثار این نویسنده در میان گروه های مختلف جامعه و به ویژه در میان جوانان رواج بسیار یافته است با این حال هنوز نقد منسجم و نظام یافته ای در مورد آثار این نویسنده در ایران نداریم.در همین حال، غلام رضا جلالی محقق و پژوهشگر، مهم ترین علت توجه جوانان را به آثار پائولوکوئیلو بیان مفاهیم عرفانی در قالب زیبا و جذاب می داند. به گفته وی، کوئیلو با ارائه زیبای مفاهیم عرفانی مانند پیروی از نشانه ها، بازگشت به خود، هجرت، استاد و عشق، مخاطبان بسیاری را از فرهنگ ها و آیین های مختلف جذب کرده است چون که این ها مفاهیمی هستند که در نهاد هر انسانی وجود دارند و تقریبا در تمام نحله های فکری و جوامع مختلف مورد توجه اند.به گزارش رسا جلالی درباره ویژگی های آثار پائولوکوئیلو می گوید: او روش مطرح نکرده است و علاقه ای هم به ارائه روش ندارد از سوی دیگر عرفان او فاقد خداست.

جلالی تصریح می کند: دو راه برخورد با این گونه عرفان های نو ظهور وجود دارد؛ راه ایجابی و راه سلبی که برخورد سلبی را باید به حکومت واگذار کرد و خواست تا اجازه نفوذ هر نوع کتاب با هر روش و هدفی در پیکره جامعه داده نشود، ولی وی در عین حال راه مناسب را برخورد ایجابی می داند و در این باره می گوید: در آثار دینی ما و از جمله قرآن کریم، در ارائه مفاهیم و آموزه ها، بسیار از داستان بهره گرفته که خود نشانگر اهمیت و تأثیرگذاری این قالب هنری است؛ چنان که پائولوکوئیلو نیز در نگارش «کیمیاگر» از مثنوی بهره برده است. از این رو مثنوی منبع ارزشمندی برای تبدیل شدن به این نوع داستان هاست. اما علت اصلی روی آوردن جوانان و دیگر گروه های اجتماعی به عرفان های مدرن چیست؟ دکتر ابوالفضل ساجدی در این باره می گوید: این گرایش هم دلایل درونی دارد و هم دلایل بیرونی. دلایل درونی اش همین است که انسان یک احساس نیاز روحی و معنوی دارد و هنگامی که از کانال های مختلف، نتوانست خودش را ارضا کند، متوجه می شود که بعد دیگری هم در وی وجود دارد و فریادی از درون را می شنود که بیا و من را نجات بده. از برون هم فشارهایی به آدمی وارد می شود که نمونه اش همین رواج مادی گرایی است. نویسنده «زبان دین و قرآن» می افزاید: انسان دو بعد دارد، یکی بعد فکری و معرفتی و دیگری بعد انگیزشی و عاطفی این دو علت را می توانیم در پس این گرایش ها جست و جو کنیم. در بعد شناختی، نسبت به عرفان اسلامی آشنایی وجود ندارد و با وجود آثار زیاد در این باره زبان و ادبیات آن ها افراد خاصی را اقناع و ارضا می کند از این رو باید گفت متأسفانه کتاب های مناسب در سطوح مختلف برای معرفی عرفان اسلامی و جاذبه ها و نتایج آن وجود ندارد و یا خیلی کم است. در مقابل آن ها، عرفان های دست سازشان را خیلی خوب عرضه می کنند علاوه بر این وجه برتری عرفان اسلامی بر غیر آن آشکار نشده و مخاطب می بیند که عرفان غیراسلامی آسان تر است چون هم لذت های متنوع را دارد و هم عارفی را، از سوی دیگر برای عرفان حقیقی باید بهای سنگینی پرداخت و قیود و تکالیفی را پذیرفت.گذشته از این ها باید گفت عرفان اسلامی به صورت منسجم، کاربردی و گام به گام ارائه نشده است. متون عرفان های کاذب را که بخوانید، دستورهای شسته رفته ای را در اختیار افراد می گذارند. تبلیغ شان هم زیباست؛ در حالی که در مورد عرفان اسلامی تصور این است که حتی اهل علم هم در دریافت و فهم آن مشکل دارند.نویسنده کتاب «فلسفه زبان دینی» در گفت و گو با «پویا» می افزاید: یکی دیگر از علل گرایش به عرفان های کاذب، نو بودن آن هاست. اساسا جوان به هر امر نویی گرایش دارد، احساس می کند که آن چیز جدید است و همین امر برای او جذابیت ایجاد می کند از این رو اگر ما در عرضه عرفان خود از روش های نو استفاده کنیم، می توانیم با آن ها مقابله کنیم. دلیل دیگر این است که جذب شدگان به عرفان های کاذب احساس می کنند با آن که مسلمان هستند و اسلام هم عرفان دارد چیزی گیرشان نیامده است یعنی نوعی احساس کاذب از عرفان اسلامی دارند و می گویند ما مسلمان هستیم، ولی از عرفان چیزی دست ما را نگرفت؛ پس سراغ مکاتب دیگر برویم یعنی نوعی جهل مرکب نسبت به اسلام دارند و تصور می کنند اسلام در زندگی آنها حاکم است و به اسلام بدبین می شوند، وقتی به اسلام بدبین می شوند به عرفانش هم بدبین می شوند؛ در حالی که تنها ظاهر و پوسته ای از دین را داشته و از حقایق و ظرایف آن بهره ای نبرده اند.این پژوهش گر مسائل دینی، غرب زدگی را علت دیگر این گرایش ها می داند و در این باره می گوید: جوانان غرب زده بیشتر به سمت این ها، گرایش می یابند. جریان غرب زدگی باعث می شود که عده ای به مظاهر غربی و از جمله عرفان غربی گرایش پیدا کنند و به سمت آن بروند و این مسئله با دین گریزی هم مرتبط است؛ یعنی افراد گریزان از دین و خدا و روحانیت که دنبال جبران خلاء معنوی و روحی خود هستند، می گویند دنبال عرفان هستیم، اما بدون نام خدا و دین و پیغمبر، از این رو به دامان نوعی عرفان می افتند که تنها نام عرفان را دارند.

دکتر ساجدی درباره علت گرایش زنان به این عرفان ها می گوید: یکی از دلایل این مسئله به روحیات خانم ها بر می گردد. عرفان با احساس پیوند دارد و احساس و لطافت روحی در خانم ها قوی تر است به همین دلیل رشد معنوی در آن ها بیشتر است و از نظر روحی آن ها آماده ترند چون احساس در خانم ها تنها احساس منفی نیست حال اگر به دلایلی اسلام و احکام آن را درک نکنند و به دنبال برآوردن نیازهای معنوی خود باشند، زمینه برای افتادن آنها در ورطه این گروه ها فراهم می شود،لذا اگر به او بگویند عرفانی هست که با بی حجابی هم جمع می شود، خیلی راحت قبول می کند.

دکتر ساجدی به جمع بین عشق حقیقی و عشق مجازی در عرفان های کاذب اشاره می کند و در این باره می گوید: در این نوع عرفان ها، این دو عشق را با هم جمع و یا جایگزین می کنند؛ در حالی که ما به نام عرفان اسلامی و به اشتباه این دو را غیرقابل جمع ارائه می کنیم از این رو اگر جوان احساس کند که عرفان مساوی با نفی کامل عشق مجازی نیست و به شناختی درست برسد، زمینه برای گرایش به مکاتب انحرافی از بین می رود.

این پژوهشگر در ادامه می افزاید: باید عرفان را چنان ارائه کنیم که جوان احساس کند، عرفان تنها اخروی نیست چون برداشت برخی از جوانان این است که عرفان اسلامی تنها به بعد اخروی توجه دارد برای همین دنبال عرفان دنیوی می روند، در حالی که عرفان، هم دنیوی و هم اخروی است؛ ولی سوء برداشت سبب می شود که عرفان را مساوی عرفان اخروی در نظر بگیرند.